پوشش گیاهی استان گیلان
استان گیلان به دلیل برخورداری از مواهب طبیعی و رژیم حرارتی مدیترانهای، پوشش گیاهی بسیار متنوعی را دارا میباشد و همین پوشش گیاهی و سرسبزی استان گیلان بارزترین ویژگی گردشگری طبیعی این استان است. هرچند که بهرهبرداریهای غیرمعقول از گذشتههای دور تاکنون آسیبهایی را به آن وارد ساخته و وسعت آن را کاهش داده است اما با این حال بالغ بر یک سوم از مساحت استان را جنگلها پوشاندهاند. سراسر دامنه جنوبی البرز در منتهیالیه دشت گیلان از پوشش جنگلی انبوه برخوردار است. این پوشش جنگلی در برخی نقاط از دشتها و حتی کنارههای دریای خزر نیز به چشم میخورد و برحسب ارتفاع از سطح دریا دارای مشخصات متغیری هستند به طوری که در ارتفاعات بین صفر تا 900 متر بیشتر درختان بلوط و ممرز، در نقاط پست از درختان بید، بیدمشک و توسکا پوشیده شده است. در ارتفاعات تا 1800 متر جنگلهای راش و سایر نباتات صنعتی دیده میشوند. به طور کلی درختان جنگلی استان گیلان عبارتند از توسکا، آزاد، ممرز، راش، بلوط، ازگیل، توت، تمشک، انبو، گردو، انجیر، فندق، کهل، انار جنگلی (ترش)، افرا، گوجه سبز، ضمه و ولیک.
جنگلهای سراوان (در نزدیکی رشت)، جنگلهای تالش، جنگلهای لاهیجان و جنگلهای دیلمان از جمله جنگلهای زیبا و دیدنی استان گیلان میباشند.
پس از مرز جنگل، استپهای کوهستانی متشکل از بوتههای خشک، گیاهان خاردار و علفزارها میرویند که در واقع مراتع این استان را تشکیل میدهند و دلیل وجود این گیاهان استپی کوهستانی سازگار با محیط خشک در این ارتفاعات، نفوذ هوای بسیار خشک فلات ایران در دامنههای شمالی البرز است.
علاوه بر پوشش گیاهی جنگلی و مراتع، بنابر اظهارات مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان گیلان، 315 گونه گیاه دارویی شناسایی شدهاند که متعلق به 216 جنس از 83 خانواده گیاهان خودروی وحشی است. از 1800 گونه گیاهی استان بیش از 450 گونه، گیاه دارویی هستند که این گیاهان حدود 25 درصد پوشش گیاهی استان را تشکیل میدهند.
استان گیلان از مهمترین و ارزشمندترین زیستگاههای حیات وحش موجود در ایران است. تنوع جانوران استان گیلان بسیار زیاد بوده به گونهای که از مهمترین مناطق پراکندگی پستانداران و پرندگان ایران است. پستانداران از نظر تعداد گونهها نسبت به دیگر گونههای جانوری نظیر پرندگان، جمعیت کمتری را شامل میشوند ولی به لحاظ ویژگیهای اکولوژیک و نقش آنها در زنجیره غذایی و ایجاد تعادل حیاتی در اکوسیستمهای مختلف از ارزش و اهمیت زیادی برخوردارند. از مهمترین پستانداران این استان میتوان قوچ وحشی و بز کوهی را نام برد. این حیوانات همراه با انواع مختلف گوزنها (مرال یا گاو وحشی و شوکا)، آهوان و تعداد زیادی خوک وحشی (گراز) عمدهترین شکار و طعمه حیوانات گوشتخوار را تشکیل میدهند. خرس قهوهای (بزرگترین پستاندار استان گیلان)، اسب، ببر، خرگوش، سگ، سنجاب، پلنگ، سیاه گوش، گربه وحشی (به زبان محلی؛ ایشپیتکا)، شغال، کفتار، روباه، گاوهای کوهاندار، گاومیش، فُک خزر (تنها گونه پستاندار آبزی در استان گیلان که گوشتخوار میباشد)، گورکن، شنگ (که به سگ آبی و یا سمور آبی معروف است) و گرگ از دیگر پستانداران این استان میباشند.
استان گیلان به دلیل دارا بودن سواحل طولانی و آبگیرهای طبیعی به ویژه تالاب انزلی و دریاچههای آب شیرین و پوشیده از نیزارهای انبوه خود از مناطق مهم و متنوع پرندگان بومی و مهاجر است. قرقاول، کبک و انواع بلدرچین از پرندگان مهم بومی منطقه هستند. سالانه 10 تا 12 میلیون از انواع اردک، غاز و قو در مسیر مهاجرت به جنوب، یک تا سه ماه از عمر خود را در استان گیلان سپری میکنند. حضور پرندگان در این منطقه علاوه بر تغذیه و معیشت، از جهاتی دیگر حائز اهمیت میباشد از جمله کنترل امراض و آفات گیاهی در آببندها و آبگیرهای طبیعی، مبارزه بیولوژیکی با امراض و آفات کشاورزی، تأمین کود مورد نیاز گیاهان، بالا بردن میزان حاصلخیزی خاک و از بین بردن حشرات و جوندگان موذی.
در نتیجه تحقیقات صورت گرفته مشخص شده است که کلیه ماهیان حوزه شمال اعم از دریا و رودخانه بالغ بر 147 گونه است. ماهیان این استان عبارتند از فیل ماهی، شیب، اوزون برون، تاس ماهی، کپور، ماش ماهی، سس ماهی، سیم، اردک ماهی، آزاد ماهی، اسبله، سفید ماهی، سوف، قزل آلا، کفال، کولی، کیلکا، مار ماهی و ماهی شور.
علاوه بر این انواع خزندگان همچون مارها، سوسمارها و لاکپشتها در این استان به وفور یافت میشوند.
مناطق حفاظت شده استان گیلان
استان گیلان به لحاظ خصوصیات زیست محیطی خود، یکی از زیباترین مناطق ایران است که گونههای نادری از گیاهان و حیات وحش را در خود جای داده است. مناطق حفاظت شده استان گیلان عبارتند از پناهگاه حیات وحش (تالاب) سِلکِه در صومعه سرا، منطقه حفاظت شده (تالاب) سرخانکل در بندر انزلی، منطقه حفاظت شده ناواسالم در طالش، منطقه حفاظت شده تالاب استیل در آستارا، منطقه حفاظت شده آلالان در طالش، منطقه حفاظت شده (تالاب) سیاه کِشیم در بندر انزلی، منطقه حفاظت شده لیسار در طالش، منطقه حفاظت شده لوندویل در آستارا و منطقه حفاظت شده (تالاب بینالمللی) امیر کلایه در لاهیجان که در بخش تالابهای استان گیلان به برخی از آنها اشاره شده است.
منطقه حفاظت شده سیاه رود: این منطقه در 35 کیلومتری شمال شرقی شهرستان رودبار واقع شده و از تاریخ 15 دی ماه سال 1378 خورشیدی مورد حفاظت قرار گرفته است. مساحت این منطقه 28289 هکتار میباشد که حدود 5 الی 6 هزار هکتار آن جنگلهای نیمه متراکم و بقیه اراضی مرتعی و اراضی کشاورزی و درختان جنگلی پراکنده است. روستاهای زیادی در داخل محدوده این منطقه پراکنده و جاده آسفالته توتکابن به داماش از وسط آن عبور کرده و قله بلند درفک در ناحیه شمالی آن قرار گرفته است. این منطقه دارای چشماندازهای طبیعی و زیبایی است و مهمترین گونههای گیاهی آن عبارتند از راش، ممرز، بلوط، افرا، نمدار، انجیلی، سرخدار، خرمندی، گردو، گیلاس وحشی و زالزالک.
بخش وسیعی از این زیستگاه از اراضی مرتعی و کشاورزی تشکیل شده است و در ناحیه جنوبی بخش اراضی مرتعی منطقه رویشگاه اثر طبیعی ملی سوسن چلچراغ است. این گیاه به عنوان یک اثر ملی به ثبت رسیده است.
از مهمترین گونههای جانوری این منطقه میتوان به مرال، شوکا، پلنگ، خرس، گراز، گربه جنگلی، شغال، تشی، راسو و پرندگانی نظیر کبک، ابیا، دارکوب، عقاب جنگلی، دلیجه و بحری اشاره نمود.
پناهگاه حیات وحش لوندویل: در حدّفاصل بین بخش لوندویل و بخش مرکزی شهرستان آستارا واقع شده و از جنوب به شهر لوندویل، از شمال به شهر آستارا، از شرق به دریای خزر و از غرب به جاده آستارا- لوندویل منتهی میشود. مساحت این منطقه بیش از 1074 هکتار میباشد. این منطقه در سال 1352 به عنوان منطقه حفاظت شده اعلام شد و طی مصوبه شماره 63 مورخ 21 مرداد سال 1354 خورشیدی شورای عالی محیط زیست به مجموعه مناطق تحت مدیریت سازمان محیط زیست پیوست. ارتفاع متوسط این منطقه 20 متر پایینتر از سطح دریاهای آزاد است. این منطقه دارای اقلیم خیلی مرطوب و معتدل با دمای سالانه 15 درجه سانتیگراد میباشد. این منطقه نمونهای منحصر به فرد از باقیمانده جنگلهای جلگهای هیرکانی است و حدود یک سوم آن از برکه، آببندان و تالابهای مشجر تشکیل شده است. از گونههای مهم گیاهی میتوان به نی، لویی، انار وحشی، توسکای قشلاقی، ازگیل، لرگ، لیلکی، تمشک و ... اشاره نمود. این پناهگاه شامل زیستگاههای متنوع آبی و خشکی برای جانوران است و 125 گونه جانوری در این منطقه شناسایی شدهاند که مهمترین آنها گوزن زرد، مارال ایرانی، خرس قهوهای، روباه معمولی، گراز، سمور آبی، گورکن، فُک دریای خزر، شغال، سیاه کاکل، پری شاهرخ، قوی فریادکش، قوی گنگ، انواع اردک، حواصیل، گیلانشاه خالدار، فیلوش، باکلان کوچک و بزرگ، عقاب، کاکائی، پرستوهای دریایی، آبچلیک، حواصیل، سهره، قرقاول و درنا میباشند.
منطقه حفاظت شده لیسار: این منطقه در شمال شهرستان تالش قرار دارد و سیمایی متشکل از ساحل، اراضی جلگهای و کوهستانی دارد. مساحت این منطقه 31142 هکتار میباشد و از سال 1356 خورشیدی مورد حفاظت قرار گرفته است.
از گونههای شاخص گیاهی منطقه میتوان به شیردار، راش، ممرز، پلت، افرا، لرگ، توسکا، شبخُسب، صنوبر، درختچههای انار وحشی، گوجه جنگلی، تمشک، لیلکی، گونههای علفی همیشک، شبدر، گزنه، نی، لویی و ... اشاره کرد. جنگلهای این منطقه که از نوع جنگلها پهن برگ هیرکانی میباشند، طیف وسیعی از جانوران شامل همچون مرال، شوکا، خرس، پلنگ، گربه وحشی، سیاه گوش، کل، بز، قوچ، میش، گرگ، روباه، کبک، کبک دری و انواع پرندگان شکاری را در خود جای داده است.
کلمه لیسار به معنی «محل درخت لی» (نارون) میباشد. لی درختی است که در جنگلهای ایران یافت میشود و در نجاری به کار میرود.